Problematyka związana z urzędowym nazewnictwem miejscowości i obiektów fizjograficznych

Ustalanie i zmiana nazw miejscowości i obiektów fizjograficznych ma w Polsce długą tradycję. Już w okresie międzywojennym stwierdzono potrzebę nadania tej problematyce wymiar formalnoprawny, by móc uporządkować nazwy miejscowości odziedziczone po trzech zaborach.

W tym celu uchwalono rozporządzenie (z mocą ustawy) Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 23 października 1934r. o ustalaniu nazw miejscowości i obiektów fizjograficznych oraz o numeracji nieruchomości (Dz. U. Nr 94, poz. 850 z późniejszymi zmianami), które mówiło, iż w stosunkach publicznych wolno używać nazw miejscowości jedynie w brzmieniu urzędowym, ustalonym w trybie tego rozporządzenia. W 1948r. rozciągnięto ten zapis również na obiekty fizjograficzne.

Zasadę powyższą („Podmioty wykonujące zadania publiczne na terytorium RP są obowiązane używać urzędowych nazw (...)”) utrzymała także ustawa z dnia 29 sierpnia 2003 r. o urzędowych nazwach miejscowości i obiektów fizjograficznych (Dz. U. Nr 166, poz. 1612 z późn.zm.), która zastąpiła rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 1934 r.

Ustawa ta, podobnie jak poprzednia regulacja, powierzyła czuwanie nad prawidłowością brzmienia i pisowni nazw miejscowości i obiektów fizjograficznych Komisji Nazw Miejscowości i Obiektów Fizjograficznych – organowi opiniodawczo-doradczemu powoływanemu każdorazowo przy ministrze właściwym do spraw administracji publicznej.

Pierwsza Komisja utworzona została w 1934r. przy Ministrze Spraw Wewnętrznych, następne: w latach 1946-1950 przy Ministrze Administracji Publicznej, w latach 1950-1975 przy Prezesie Rady Ministrów, w latach 1978-1985 przy Ministrze Administracji i Gospodarki Przestrzennej, w latach 1986-1996 przy Ministrze-Szefie Urzędu Rady Ministrów i od 1997r. przy Ministrze Spraw Wewnętrznych i Administracji.

Skład Komisji - to przede wszystkim przedstawiciele nauki (językoznawcy, historycy, geografowie) oraz pracownicy wybranych urzędów centralnych i instytucji (pracownicy służb statystycznych, geodezyjnych, kartograficznych). W przeszłości z Komisją współpracowali tacy wybitni naukowcy jak: prof. St.Srokowski, prof. K.Nitsch, prof. W.Doroszewski, prof. W. Taszycki, prof. M.Karaś, prof. M.Szymczak, prof. H.Borek, prof. H.Samsonowicz, prof. J. Kondracki, prof. K. Rymut.

W dotychczasowej działalności Komisji dorobkiem o istotnym znaczeniu było:

  • współudział przy repolonizacji nazw miejscowości i obiektów fizjograficznych na Ziemiach Północnych i Zachodnich. W latach 1946-1951 przywrócono lub ustalono nowe nazwy polskie dla ok. 32 tys. miejscowości oraz ok. 3 tys. obiektów fizjograficznych. Opracowany wówczas materiał nazewniczy Ziem Odzyskanych ujęty został w publikacji "Słownik Nazw Geograficznych Polski Zachodniej i Północnej" pod redakcją St. Rosponda;
  • w latach 1951-1975 zebranie, opracowanie oraz publikacja serii zeszytów zawierających nazewnictwo miejscowe w układzie powiatowym z województw centralnych i południowych. Prace te zostały przerwane z uwagi na likwidację powiatów w 1975r.;
  • współudział przy opracowaniu w latach 1978-1980 publikacji "Wykaz urzędowych nazw miejscowości w Polsce", zawierającej ok. 111 tys. nazw miejscowości;
  • opracowanie materiału nazewniczego do tzw. „gazetera polskiego” - wykazu ważniejszych miejscowości i obiektów fizjograficznych z terenu Polski do użytku międzynarodowego. Prace te podjęto z inicjatywy ONZ. Publikacja pt. "Nazwy Geograficzne Rzeczypospolitej Polskiej" ukazała się w 1991r. i zawierała ok. 28 tys. nazw w języku polskim i angielskim;
  • opracowanie w latach 1989-1996 materiału nazewniczego do drugiego wydania "Wykazu urzędowych nazw miejscowości w Polsce". Z uwagi na brak możliwości wydania tego „Wykazu...”, praca Komisji znalazła swój wyraz w opublikowanym z dniem 1 stycznia 1997r. zarządzeniu Ministra-Szefa Urzędu Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1996r. w sprawie ustalenia i zmiany nazw niektórych miejscowości (M.P.Nr 79, poz.713), gdzie dokonano ustalenia lub zmiany 644 nazw miejscowości w kraju. Należy zaznaczyć, że obecnie w MSWiA trwają prace na rzecz opracowania nowego wykazu urzędowych nazw miejscowości w Polsce w formie aktu prawnego;
  • opracowanie w latach 2003-2005 materiału nazewniczego dotyczącego nazw wodnych, wydanego przez Główny Urząd Geodezji i Kartografii w publikacji pt. Hydronimy.;
  • standaryzacja nazw jaskiń w roku 2007.

Niezależnie od tych zadań, Komisja corocznie rozpatruje i opiniuje wnioski władz samorządowych gmin. Zasady i tryb ustalania, zmiany i znoszenia urzędowych nazw miejscowości i ich części oraz urzędowych nazw obiektów fizjograficznych określa art. 8 ustawy z dnia 29 sierpnia 2003r. o urzędowych nazwach miejscowości i obiektów fizjograficznych (Dz. U. Nr 166, poz. 1612 z późn. zm.). Rada gminy przekazuje wniosek w formie uchwały do właściwego wojewody w terminie do dnia 31 marca danego roku; wojewoda jest obowiązany przekazać ten wniosek wraz ze swoją opinią ministrowi właściwemu do spraw administracji publicznej nie później niż w ciągu 30 dni od jego otrzymania. Ustalenie, zmiana lub zniesienie urzędowej nazwy następuje z dniem 1 stycznia, w drodze rozporządzenia ministra właściwego do spraw administracji publicznej.

Kierowane do Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji wnioski z terenu dotyczą głównie ustalania urzędowych nazw w przypadkach tworzenia nowych jednostek osadniczych (np. po byłych PGR, SKR, POM, przy podziale wsi na dwie miejscowości) lub zmiany urzędowych nazw miejscowości istniejących. W tym drugim przypadku narastającym zjawiskiem jest dążenie władz lokalnych do likwidacji wsi, kolonii, przysiółków, osad poprzez włączanie ich obszarów do sąsiednich wsi i przyjmowanie nazw tych wsi.

Jest to niepokojące zjawisko, któremu Komisja Nazw Miejscowości i Obiektów Fizjograficznych stara się przeciwstawić, opiniując negatywnie propozycje likwidacji nazw (szczególnie starych, ze średniowiecznym rodowodem), bądź proponując przekształcenie określenia charakteru takiej osady, kolonii czy przysiółka w „część wsi” z jednoczesnym utrzymaniem istniejącej nazwy urzędowej.

Czym kieruje się Komisja przy rozpatrywaniu tego rodzaju wniosków? Z uwagi na skalę zjawiska, problem ten został omówiony na posiedzeniu Komisji w dniu 6 listopada 2001r., na którym przyjęto dokument „Informacja o zasadach zmiany nazw miejscowości”. Dokument ten został rozesłany do wszystkich wojewodów, z zaleceniem przekazania go gminom. Poniżej przedstawia się treść ww. „Informacji...”

„Informacja o zasadach zmiany nazw miejscowości”

  1. Nazwy miast, wsi i ich części, także nazwy przysiółków, kolonii, osad oraz nazwy obiektów fizjograficznych są uznanym dobrem narodowym. Nazwy te są ściśle związane z historią i kulturą Polski. W nazewnictwie zawarte jest dziedzictwo i świadectwo przeszłości. Nazwy należą często do pierwszych słów zapisanych w języku polskim.
  2. W wielu krajach europejskich nazwy geograficzne, w tym nazwy miejscowości, są prawnie chronione jak zabytki kultury czy sztuki, tj. nie mogą być dowolnie tworzone, zmieniane lub wykreślane z rejestrów.
  3. Komisja, działająca od 1997r. przy Ministrze Spraw Wewnętrznych i Administracji, musi brać pod uwagę potrzeby wszystkich użytkowników nazw, tj. m.in. kartografów, geodetów, wojska, służb statystycznych.
    Nazwy miast, wsi, itd. są używane nie tylko przez miejscową ludność, w aktach urzędów gminnych, na tablicach drogowych, etc. Większość nazw funkcjonuje w obiegu krajowym i międzynarodowym, ponieważ została wprowadzona do różnego rodzaju słowników, wykazów, map, przewodników, publikacji historycznych i geograficznych.
    W związku z tym, obowiązkiem obywateli, organów samorządu terytorialnego oraz Komisji jest dbałość o to, by nazwy obiektów miały trwały charakter i nie ulegały koniunkturalnym zmianom. Nazwy miejscowości powinny opierać się doraźnym tendencjom do ich zmieniania lub wykreślania. Świadomość tego musi być ugruntowana we wszystkich organach administracji publicznej i propagowana wśród mieszkańców.
  4. Nazwy miejscowości opublikowane w Wykazie urzędowych nazw miejscowości w Polsce w latach 1980-1982, zostały zebrane w terenie w latach 60-tych XX w. przez wykwalifikowanych pracowników nauki i administracji, w bezpośrednich rozmowach z mieszkańcami. Nie jest więc prawdą, że – jak podają niektórzy wnioskodawcy – „nigdy nie były używane” lub „najstarsi ludzie nie pamiętają”. Nawet, jeśli młode pokolenie nie zna jakichś nazw, pozostają one trwałą wartością narodową i nie powinny być wykreślane.

    W Wykazie... trafiają się jednostkowe błędy, które powinny być poprawione na podstawie informacji z terenu oraz danych historycznych i kartograficznych.
    Zdarza się też, że administracja samorządowa używa nazw w postaci niezgodnej z zasadami języka polskiego lub w błędnej ortografii. Nie można w takich przypadkach powielać błędnych form nawet, jeśli występują w pewnej liczbie aktów urzędowych.
  5. W przekazanych w latach 2000-2001 wnioskach, mających na celu głównie porządkowanie nazewnictwa miejscowości przed Narodowym Spisem Powszechnym 2002, dały się zauważyć następujące tendencje:
    • podejmowanie działań przez samorządy gmin na rzecz dostosowania nazw urzędowych do nazw stosowanych w dokumentacji gminnej, np. w ewidencji ludności, w aktach stanu cywilnego, w tym również do nazw sołectw i obrębów ewidencyjnych;
    • dostosowanie nazw urzędowych do nazw używanych zwyczajowo przez miejscową ludność;
    • włączanie wsi, kolonii, przysiółków i osad do sąsiedniej wsi i ustalanie wspólnej nazwy pochodzącej od tej wsi;
    • likwidacja nazw części wsi.
    Ponieważ w niektórych ww. kwestiach dochodziło do nieporozumień, wymagają one wyjaśnienia.
    I tak, „sołectwo” i „wieś” – to dwa różne pojęcia. Sołectwo, jako jednostka pomocnicza gminy, należy do pojęć funkcjonujących w administracji, natomiast wieś, kolonia, przysiółek, itd. – są pojęciami geograficznymi. W określonych sytuacjach, ich nazwy nie muszą być tożsame. Sołectwo może obejmować kilka miejscowości o różnych nazwach, zaś duża wieś może być podzielona na kilka sołectw; każde z nich może mieć własną nazwę.
    Jeśli chodzi o nazwę obrębu ewidencyjnego, to nazwa ta powinna odzwierciedlać nazwę urzędową miejscowości, dla której ten obręb został utworzony.
    Należy pamiętać, że nazwa sołectwa i obrębu ewidencyjnego powinna być dostosowana do nazwy urzędowej miejscowości której dotyczy, a nigdy odwrotnie.

    Jak już powiedziano wyżej, nazwy miejscowości występują w wykazach, na mapach, w przewodnikach, pracach historycznych, itd. i służą do porozumiewania się co do lokalizacji i identyfikacji obiektów w danym momencie, jak i w przeszłości. Nazwami tymi posługują się także różne instytucje i środowiska zgodnie ze swoimi zadaniami i potrzebami (np. kartografowie – mapy cywilne i wojskowe, służby geodezyjne, poczta, służby ratujące zdrowie i życie).
    Również Główny Urząd Statystyczny uznaje za konieczne posługiwanie się nazwami części wsi, przysiółków, kolonii, itd. dla lepszej lokalizacji miejsc zamieszkania. Pozwala to ankieterom na dotarcie do wylosowanych mieszkań, a przy spisie umożliwia rachmistrzom dotarcie do odpowiednio zidentyfikowanych budynków.
    Utrzymanie nazw części wsi nie powinno stać w sprzeczności ze stosowaną przez władze samorządowe zasadą meldowania ludności w głównej wsi, jeśli dla tej wsi i jej części będzie prowadzona jednolita numeracja nieruchomości i ewidencja ludności.
  6. W związku z powyższym, Komisja Ustalania Nazw Miejscowości i Obiektów Fizjograficznych postanowiła nie wykreślać z Wykazu... nazw wsi, przysiółków, kolonii, osad i części wsi oraz członów nazw dwuczłonowych, jeżeli posiadają one dokumentację historyczną, kartograficzną i statystyczną.
    Komisja będzie natomiast uwzględniała te propozycje zmian, które dotyczą zmiany charakteru miejscowości (ze „wsi” na „część wsi”, z „przysiółka” na „część wsi”, itd.), zmiany kolejności członów „Nowy” i „Stary” oraz poprawy błędów językowych.

Problematyka urzędowego nazewnictwa miejscowości i obiektów fizjograficznych, jako idea, zajmuje jedno z ważniejszych miejsc w pracach współczesnej administracji, jest również przedmiotem współpracy międzynarodowej w ramach ONZ. Polska przykłada dużą wagę do tego zagadnienia, o czym świadczy działalność państwowych komisji standaryzacyjnych: oprócz opisanej wyżej Komisji Nazw Miejscowości i Obiektów Fizjograficznych – zajmującej się standaryzacją nazw na terenie kraju, przy Głównym Geodecie Kraju działa Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej (www.gugik.gov.pl/komisja/). W strukturze ONZ Polska należy do grupy państw Europy środkowej i południowo-wschodniej. Na forum międzynarodowym śledzi się postępy w dziedzinie standaryzacji nazw geograficznych, opracowuje wspólne programy najpilniejszych zadań, dąży do osiągnięcia przyszłego celu, jakim ma być światowy „gazeter”, czyli publikacja obejmująca wykaz możliwie wszystkich podstawowych nazw geograficznych świata (nazw miejscowości i obiektów fizjograficznych).

Kontakt

Komisja Nazw Miejscowości i Obiektów Fizjograficznych

ul. Syreny 23 

01-150 Warszawa

tel. (22) 315 20 26

e-mail: Sekretariat.DAP@mswia.gov.pl

 

Dokumenty

Dokumenty dotyczące Komisji Nazw Miejscowości i Obiektów Fizjograficznych

Pokaż domumenty